Thành hoàng & thần tích

“Là bà cụ ở làng. Đình đã thờ Thành hoàng mấy trăm năm, mà cứ mỗi rằm bà vẫn lặng lẽ ra gốc đa già, đặt xuống một quả cau, cắm mấy nén hương vào kẽ rễ. Hỏi bà thờ ai, bà cũng chẳng nói rõ được. "Thờ cụ cây" — bà bảo thế. Chỉ biết bà nội bà, bà cố bà, đã làm vậy tự đời nào, luận giải cho việc bà cụ “ Thờ cụ cây” tôi sẽ đi sâu vào chương 32 ở cuối tập sách này.”

“Trên ngai không có tượng. Chỉ một tấm bài vị, mấy hàng chữ Hán ghi mỹ tự của thần — những chữ vua ban, dài dằng dặc, mà người làng thuộc lòng dù không đọc được. Ai ngồi trên ngai ấy? Ở đình Chèm bên sông Hồng, là một người khổng lồ: Lý Ông Trọng, tương truyền cao lớn phi thường, từng sang tận phương Bắc khiến giặc khiếp vía. Sang làng khác, trên ngai là một cô gái chết trẻ hiển linh. Làng khác nữa, là ông tổ nghề đã cầm tay dạy dân từng đường dao. Có làng, thần tích chép hẳn hoi rằng thần vốn trên trời hóa xuống thành một kẻ ăn xin, một đứa trẻ, hay một người chết oan bên đường để thử lòng dân, rồi hóa thiêng.”

“Người dân quê bình thường không mấy khi tự hỏi mình theo đạo nào. Sáng đi lễ chùa cầu Phật, trưa ra đình lễ Thành hoàng, tối về thắp hương bàn thờ tổ tiên, khi ốm đau thì mời thầy cúng có màu sắc Đạo giáo tới giải hạn, khi cưới xin ma chay thì làm theo lễ Nho. Trong một đời người, một ngày người, cả ba đạo và tín ngưỡng bản địa cùng có mặt, đan xen, chẳng chút xung đột. Tâm thức "cả ba cùng đúng, cùng thiêng, mỗi bên lo một việc" ấy là đặc trưng sâu xa của tôn giáo Việt.”