Lý Ông Trọng

“Trên ngai không có tượng. Chỉ một tấm bài vị, mấy hàng chữ Hán ghi mỹ tự của thần — những chữ vua ban, dài dằng dặc, mà người làng thuộc lòng dù không đọc được. Ai ngồi trên ngai ấy? Ở đình Chèm bên sông Hồng, là một người khổng lồ: Lý Ông Trọng, tương truyền cao lớn phi thường, từng sang tận phương Bắc khiến giặc khiếp vía. Sang làng khác, trên ngai là một cô gái chết trẻ hiển linh. Làng khác nữa, là ông tổ nghề đã cầm tay dạy dân từng đường dao. Có làng, thần tích chép hẳn hoi rằng thần vốn trên trời hóa xuống thành một kẻ ăn xin, một đứa trẻ, hay một người chết oan bên đường để thử lòng dân, rồi hóa thiêng.”

“Hãy trở lại với đình Chèm để thấy chiếc ghế ấy chứa những gì. Lý Ông Trọng, theo truyền thuyết, là một người khổng lồ đời Hùng Vương hoặc An Dương Vương, cao lớn dị thường, sang nhà Tần giúp giữ biên ải, uy danh khiến giặc Hung Nô khiếp sợ đến mức sau khi ông mất, người ta còn đúc tượng đồng hình ông để dọa giặc. Nghe câu chuyện ấy, ta thấy ngay nó pha trộn đủ thứ: một chút lịch sử mờ mờ, một chút huyền thoại về người khổng lồ, một chút niềm tự hào dân tộc gửi vào hình ảnh một người Việt làm giặc phương Bắc phải sợ. Vị thần giữa đình Chèm, vì thế, không đơn thuần là một nhân vật lịch sử; ngài là một biểu tượng được cả cộng đồng bồi đắp qua bao đời, mỗi đời thêm vào một nét, cho tới khi thành một pho tượng tinh thần khổng lồ đúng như tầm vóc mà truyền thuyết gán cho ông.”

“Trở lại chiếc ngai trong hậu cung. Vị thần giữa đình là ai — câu hỏi ấy không có, và không cần, một câu trả lời gọn. Ngài là người khổng lồ Lý Ông Trọng ở làng này, là cô gái chết trẻ ở làng kia, là ông tổ nghề, là thần nước, là người khai canh, đôi khi là cả một linh hồn dân dã được dân thương mà thờ. Ngài là bất cứ ai, bất cứ điều gì mà một cộng đồng chọn để gửi vào đó lòng biết ơn, niềm kính sợ, và ước vọng được che chở của mình. Ngai để trống, và mỗi làng tự chọn người ngồi lên — và trong sự lựa chọn ấy, cả hồn của làng hiện ra rõ hơn bất cứ tấm bia, cuốn phả nào.”