Ai ngồi trên ngai ở đình làng?

“Bởi phần lớn thần tích, ngọc phả trong đình không cổ như nội dung nó kể. Một bản thần phả được chép lại qua truyền miệng về một vị thần có từ thời khai địa lập quốc, nhưng chính tờ giấy và câu văn ấy lại được soạn hoặc chép lại muộn hơn nhiều — có khi cách thời đó tới mấy nghìn năm. Nhiều bản thần tích ta có hôm nay được biên soạn hoặc chuẩn hóa từ thời Hồng Đức trở đi, rồi còn được sao đi chép lại qua các đời sau nữa. Người đời sau viết về đời xưa, bằng con mắt và ước vọng của đời mình.”

“Nhưng ta phải nói thẳng một điều, kẻo lầm. Lai lịch của vị thần chép trong thần tích không phải lúc nào cũng là sử thật. Rất nhiều tích được viết muộn, được tô vẽ, gán ghép cho sang — một vị thần vốn mờ nhạt được kéo lai lịch về tận thời Hùng Vương, được gán cho công đánh giặc, được biến thành một anh hùng có tên có tuổi. Động lực "lịch sử hóa" ấy có thật: thần tích càng cổ kính, càng vẻ vang, thì vị thần càng dễ được sắc phong hạng cao, làng càng nở mày nở mặt.”

“Có một cách rất hay để lần về gốc thật của một vị Thành hoàng, khi thần tích chữ nghĩa không đáng tin: đọc hèm, đọc tục kiêng của làng. Bởi hèm thường giữ bí mật thật về vị thần mà thần tích trang trọng cố che đi. Có làng thờ một vị thần oai phong, thần tích chép là tướng quân, nhưng lại có hèm phải kiêng ăn một món, hoặc phải diễn lại một cảnh trộm cắp, một cảnh chết đói, một cảnh làm nghề hèn — hèm ấy hé lộ rằng vị thần "tướng quân" kia có lẽ vốn là một kẻ có lai lịch khác, đã được đời sau khoác cho tấm áo mỹ tự khác. Có làng kiêng gọi tên thật của thần, chỉ dám gọi trại đi, vì sợ phạm húy — và cái tên bị kiêng ấy nhiều khi lộ ra gốc bình dân, thậm chí thô kệch, của ngài.”

“Thái độ cân bằng ấy là điều then chốt, vì có hai cái bẫy mà người nghiên cứu dễ sa vào. Bẫy thứ nhất là cả tin: coi mọi điều thần tích, truyền thuyết kể đều là sự thật lịch sử, rồi dựng nên những kết luận sai lầm — chẳng hạn coi một vị thần huyền thoại là một nhân vật lịch sử có thật, hay lấy một truyền thuyết làm bằng chứng cho một sự kiện. Bẫy thứ hai là hoài nghi cực đoan: gạt bỏ tất cả những gì không có bằng chứng vật chất, coi mọi truyền thuyết, thần tích chỉ là chuyện bịa, rồi bỏ lỡ lõi sự thật, giá trị văn hóa ẩn trong đó. Con đường đúng nằm ở giữa: trân trọng kho ký ức, truyền thuyết như một nguồn quý — vừa có thể ẩn chứa lõi sự thật lịch sử, vừa là chứng tích vô giá về tâm thức, giá trị của cộng đồng — nhưng luôn đọc nó một cách phê phán, đối chiếu, thận trọng.”