Nguồn cội đình làng

“Những ngôi đình gỗ cổ nhất còn sờ được hôm nay đều mang dấu tích có thể xuất hiện trước năm 1531 nhiều thế kỷ ( đình Thụy Phiêu trùng tu 1531). Cả nước còn chừng sáu ngôi từ thời Mạc, thì riêng đất Ba Vì — xứ Đoài xưa — giữ tới ba: Tây Đằng, Thanh Lũng và Thụy Phiêu. Trước mốc ấy, im lặng. Không phải im lặng của chuyện không có. Im lặng của tư liệu bị thời gian xóa nhòa.”

“Lịch sử mở cõi của người Việt cũng đi đúng nhịp ấy. Suốt mấy thế kỷ Nam tiến, người Việt rời châu thổ sông Hồng, men theo dải đất miền Trung rồi xuống tận đồng bằng sông Cửu Long. Mỗi bước chân mở đất là một loạt làng mới mọc lên. Gần như đi liền với việc lập làng là việc dựng đình, rước một vị Thành hoàng Bổn Cảnh cho vùng đất mới. Người đi khai hoang mang theo trong hành trang đâu riêng hạt giống và nông cụ, mà cả mô hình "làng có đình" đã ăn vào máu. Tới một vùng lạ lẫm, đầy bất trắc, dựng một ngôi đình là cách họ cắm xuống đất mới một cái mốc quen thuộc — chỗ để tụ họp, để thờ, để biến một đám lưu dân xa lạ thành một cộng đồng có tên. Đình, với người đi mở cõi, là một mảnh quê hương thu nhỏ mang theo được. Nhìn cả tiến trình ấy, ta thấy đình đi cùng làng như hình với bóng: nơi nào người Việt lập được một làng bền, nơi ấy sớm muộn cũng mọc lên một mái đình.”

“"tứ bất tử" của người Việt, và thần tích gắn ngài với thời Hùng Vương: ngài là vị thần núi Ba Vì, là con rể vua Hùng thứ mười tám, người đã thắng Thủy Tinh trong cuộc giao tranh nước – núi bất tận. Nghe qua, ta có ngay một mối nối thẳng tắp: đình cổ nhất nước thờ một vị thần thời Hùng Vương, vậy chẳng phải đình đã chạm tới cội nguồn bốn nghìn năm rồi sao?”