Mỹ thuật & chạm khắc

“Bước vào lòng một ngôi đình cổ giữa trưa, mắt phải mất một lúc mới quen với bóng tối. Rồi từ trong sẫm tối ấy, một thứ ánh sáng khác dần hiện lên: sắc vàng. Một bức cửa võng chạm lộng, sơn son thếp vàng, treo trước ban thờ, bắt lấy chút ánh sáng lọt qua khe cửa mà rực lên như một mảng lửa ấm trong bóng đêm.”

“Đó chính là một trong những điều kỳ lạ, độc đáo, đáng yêu nhất của điêu khắc đình làng Việt: cõi trần tục nhất được tạc vào đúng chốn thiêng liêng nhất, ngay cạnh những con rồng thần, những đề tài tứ linh cao quý.”

“Trong vườn linh vật ấy, con nghê xứng đáng được nói thêm, vì nó là niềm tự hào riêng của người Việt. Khác với con sư tử oai vệ hay con lân cầu kỳ vay mượn từ phương Bắc, con nghê Việt mang một dáng vẻ rất riêng: thân thanh mảnh như chó, mặt vừa dữ vừa hiền, dáng ngồi chầu ngộ nghĩnh mà vẫn toát lên vẻ canh phòng nghiêm cẩn. Người ta bảo con nghê là con vật của lòng trung thành — nó ngồi canh cửa đình, cửa đền, trông chừng sự thiêng, xua đuổi tà khí, mà không hề có vẻ hung tợn dọa nạt của sư tử đá. Con nghê hiền lành mà tận tụy ấy, nhiều nhà nghiên cứu cho là phản ánh đúng tính cách Việt: không phô trương sức mạnh, mà bền bỉ, trung hậu, âm thầm giữ gìn. Đọc con nghê, ta đọc được một phần gu thẩm mỹ và tâm hồn của người Việt — chuộng cái duyên, cái hiền, hơn cái dữ dằn, phô trương.”