— ngẩng lên nóc đình, và bắt đầu đọc —
Trên bờ nóc, hai con rồng đắp vữa, đuôi vểnh, đầu ngoảnh vào một vòng tròn ở giữa — mặt trời, hay mặt nguyệt. Vữa đã bong lở, lộ ra lớp gạch vụn bên trong; ai đó đã trát lại vài lần, mỗi lần một màu vôi khác.
Đôi rồng chầu ấy không phải chỉ để trang trí. Nó là một câu, viết bằng một thứ ngôn ngữ khác: ngôn ngữ biểu tượng.
Và cả ngôi đình, nếu ta biết đọc, là một văn bản dày đặc viết bằng thứ ngôn ngữ ấy. Mỗi con vật, mỗi bông hoa, mỗi con số, mỗi màu sắc, mỗi âm thanh đều mang một nghĩa. Đình không chỉ nói bằng chữ trên hoành phi câu đối; nó nói bằng cả một hệ biểu tượng — vật thể lẫn phi vật thể. Muốn đọc, cần một bộ khóa, chia thứ ngôn ngữ ấy thành mấy nhóm cho dễ lần.
Nhóm một: linh vật và thiên nhiên.
Nhóm biểu tượng dễ thấy nhất là linh vật và thiên nhiên — cả một vườn bách thú, bách thảo thiêng phủ khắp gỗ đình.
Đứng đầu là rồng — biểu tượng của uy quyền tối cao, của vua, của trời; đồng thời gắn với nước, với mưa, nên với cư dân nông nghiệp, rồng còn là niềm cầu mong mưa thuận, mùa màng. Rồng chầu mặt trời trên nóc là hình ảnh của quyền uy hướng về cái sáng, cái dương. Kế đó là phượng — biểu tượng của cao quý, thanh nhã, thường ứng với nữ, với hoàng hậu, đối lại với rồng ứng với nam, với vua. Hổ — chúa sơn lâm — biểu tượng của sức mạnh, uy vũ, khả năng trấn giữ, xua đuổi tà ma; bức Ngũ Hổ năm màu ngũ hành trấn năm phương là một biểu tượng trấn yểm mạnh mẽ. Nghê — một linh vật rất Việt, nửa như sư tử nửa như chó, dáng ngộ nghĩnh mà oai, thường ngồi canh giữ. Và cá — con cá chép vượt vũ môn hóa rồng.
Bên cạnh linh vật là cây cỏ, hoa lá, mỗi loài một lớp nghĩa. Hoa sen — mọc từ bùn mà trong sạch, thơm tho — là biểu tượng của thanh cao, thoát tục, của cái đẹp vươn lên từ chốn lấm lem, rất gần với tinh thần nhà Phật. Hoa cúc nở muộn giữa thu, chịu được sương giá, là biểu tượng của người quân tử giữ tiết tháo trong nghịch cảnh. Cây tùng đứng thẳng quanh năm xanh, là khí phách của kẻ sĩ. Cây trúc đốt ngay thẳng mà lòng rỗng, là sự khiêm nhường mà cứng cỏi. Lá đề của nhà Phật. Dây leo cuốn quýt, lá lật mềm mại vừa là hoa văn trang trí, vừa gợi sự sinh sôi, bền bỉ. Cả một bộ tứ quý — tùng, cúc, trúc, mai — được chạm ở đình mang trọn lý tưởng về nhân cách của người xưa: bốn mùa đều có cái đẹp, đều có khí tiết. Rồi mây — biểu tượng của cõi trời, của cái cao xa thần thánh; nước, sóng nước — của sự sinh sôi, của văn minh sông nước; mặt trời và mặt trăng — của dương và âm, của cặp lưỡng nghi làm nên vũ trụ. Đọc những mô-típ ấy, ta thấy người xưa không riêng tô điểm cho đẹp, mà còn gửi vào đó cả một quan niệm về đạo làm người — mượn cái đẹp của cây cỏ để nói cái đẹp của nhân cách.
Con vật, cây cỏ, mây nước, nhật nguyệt — gộp lại, chúng làm nên cả một vũ trụ thu nhỏ trên gỗ đình, nơi mỗi hình đều mang nghĩa, mỗi nghĩa đều gắn với một giá trị hay một ước vọng. Nhìn một ngôi đình chạm trổ đầy đủ, ta như đứng trước một bức tranh vũ trụ mà người xưa vẽ nên bằng ngôn ngữ của muôn loài — một bức tranh vừa để ngắm, vừa để đọc, vừa để suy ngẫm.
Trong vườn linh vật ấy, con nghê xứng đáng được nói thêm, vì nó là niềm tự hào riêng của người Việt. Khác với con sư tử oai vệ hay con lân cầu kỳ vay mượn từ phương Bắc, con nghê Việt mang một dáng vẻ rất riêng: thân thanh mảnh như chó, mặt vừa dữ vừa hiền, dáng ngồi chầu ngộ nghĩnh mà vẫn toát lên vẻ canh phòng nghiêm cẩn. Người ta bảo con nghê là con vật của lòng trung thành — nó ngồi canh cửa đình, cửa đền, trông chừng sự thiêng, xua đuổi tà khí, mà không hề có vẻ hung tợn dọa nạt của sư tử đá. Con nghê hiền lành mà tận tụy ấy, nhiều nhà nghiên cứu cho là phản ánh đúng tính cách Việt: không phô trương sức mạnh, mà bền bỉ, trung hậu, âm thầm giữ gìn. Đọc con nghê, ta đọc được một phần gu thẩm mỹ và tâm hồn của người Việt — chuộng cái duyên, cái hiền, hơn cái dữ dằn, phô trương.
Con cá cũng là một biểu tượng đáng đọc kỹ. Hình con cá chép vượt vũ môn hóa rồng, chạm trên các bức cốn, các bẩy hiên, mang một thông điệp đầy khích lệ: qua rèn luyện, nỗ lực bền bỉ, con cá tầm thường có thể hóa thành rồng thiêng — như người học trò nghèo, qua đèn sách, có thể đỗ đạt, đổi đời. Trong một xã hội trọng khoa cử, hình cá hóa rồng ở đình vừa là lời chúc, vừa là lời khuyến khích con em cố học. Cùng một con cá, mà gói cả một triết lý về sự vươn lên bằng nỗ lực — một trong những giá trị đẹp nhất mà văn hóa Việt đề cao.
Nhóm hai: những vật thể của quyền lực và nghi lễ.
Nhóm thứ hai là những đồ vật gắn với quyền lực và nghi lễ của cộng đồng.
Trống — có lẽ là biểu tượng cổ và mạnh nhất, và đáng được đặt ở vị trí trang trọng nhất, vì nó nối liền hiện tại với cội nguồn xa xưa nhất của dân tộc. Tiếng trống đình, với người làng, là hiệu lệnh: một hồi gọi họp, một hồi báo động, một hồi khai hội, một hồi dẫn lễ, thỉnh thần. Nhưng cái trống còn mang một chiều sâu lịch sử phi thường: nó nối về tận trống đồng Đông Sơn — nhạc khí thiêng, biểu tượng quyền uy của thủ lĩnh, của cộng đồng Việt cổ từ mấy nghìn năm trước. Khi tiếng trống đình vang lên trong một ngày hội, dội vào lòng người cảm giác thiêng liêng, hào hùng, thì đó đâu riêng là một âm thanh, mà là tiếng vọng của cả một truyền thống dài từ thuở dựng nước. Chiêng đi cùng trống trong dàn nhạc lễ.
Cờ — nhất là cờ ngũ sắc, cờ năm phương — biểu tượng của uy nghi, của sự tập hợp, của trật tự năm phương năm hành; rừng cờ trong đám rước làm nên khí thế của cả cộng đồng. Sắc phong — tờ giấy vàng chữ Hán — biểu tượng cô đọng nhất của sự gặp gỡ giữa thần quyền và vương quyền: nó là bằng chứng vị thần của làng đã được cả vương triều thừa nhận, là tính chính danh của sự thiêng.
Và kiệu — cái ngai di động rước thần đi trong hội — là biểu tượng sống động của khoảnh khắc thần xuống với dân. Ngày thường, thần ngự trong hậu cung thâm nghiêm, kín đáo, người thường không được tới gần. Nhưng ngày hội, người ta rước bài vị, rước ngai thần lên kiệu, khiêng đi giữa đoàn rước rợp cờ, trong tiếng trống chiêng — thần rời chốn khuất, đi giữa cộng đồng, chứng kiến niềm vui của dân, ban phúc cho dân. Chiếc kiệu tròng trành trên vai những người khiêng, lắc lư như thể chính thần đang chuyển động, là hình ảnh xúc động của sự gặp gỡ giữa hai cõi — cõi thiêng và cõi người — trong một khoảnh khắc mỗi năm mới có một lần.
Nhóm ba: những biểu tượng phi vật thể.
Không phải biểu tượng nào cũng sờ được. Nhóm thứ ba là những biểu tượng phi vật thể — không có hình khối, mà nằm trong lời, trong hành động.
Ngôn ngữ — chữ nghĩa trên hoành phi, câu đối, văn tế — vừa truyền nghĩa trực tiếp, vừa tự nó là biểu tượng của cái học, cái chữ, sự thiêng. Lời thề — những lời minh thệ trước thần ở đình, khi kết giao, khi cam kết, khi phân xử — mang sức nặng thiêng liêng, vì được thốt ra dưới sự chứng giám của Thành hoàng. Thần tích — câu chuyện kể về vị thần — là một biểu tượng tự sự, gói cả căn tính, ký ức, giá trị của làng vào một truyện thiêng. Và lễ nghi — cả một hệ thống hành động được quy ước: cách lạy, cách dâng, thứ tự đoàn rước — mỗi động tác là một biểu tượng, nói lên trật tự, sự tôn kính, quan hệ giữa người và thần.
Lấy một nghi tiết mà xem: cái lạy. Trong lễ đình, người ta lạy theo phép, mỗi cái lạy là một biểu tượng của sự hạ mình, tôn kính trước thần. Số lần lạy, thứ tự ai lạy trước ai lạy sau, ai được đứng ở đâu trong hàng tế — tất cả đều là ngôn ngữ, nói lên trật tự tôn ti giữa người với thần, và giữa người với người trong cộng đồng. Cách chủ tế dâng rượu, dâng hương, đọc văn tế; cách đoàn rước sắp hàng, ai đi trước ai theo sau; cách bưng lễ, đặt lễ — mỗi cử chỉ đều được quy ước, đều mang nghĩa. Cả buổi lễ, nhìn theo cách ấy, là một bài văn được viết bằng hành động, mà mỗi động tác là một chữ. Người dự lễ, dù không đọc được chữ Hán trên hoành phi, vẫn "đọc" được bài văn hành động ấy — vẫn hiểu qua từng cử chỉ trang nghiêm rằng đây là chốn thiêng, phải giữ lễ, phải kính trên nhường dưới. Lễ nghi, vì thế, là một trong những thứ biểu tượng phi vật thể có sức giáo hóa mạnh nhất: nó dạy người ta đạo tôn ti, kính nhường, không bằng lời giảng, mà bằng chính việc bắt thân thể thực hành đạo ấy qua từng động tác. Lễ hội cũng thế, sau phần lễ dành cho thánh thần, phần tôn nghiêm nhất, mới đến phần hội, phần của dân, một khuôn phép tôn ti trật tự rất rõ ràng, không lấn sân nhau mà công bằng giữa thần và người. Cái phi vật thể ấy, tuy không phô ra như con rồng trên nóc, lại thường mang tầng nghĩa sâu nhất.
Trong nhóm phi vật thể, lời thề, lời nguyện của dân làng trước ban thờ Thành hoàng đáng được nói kỹ, vì nó cho thấy sức mạnh của biểu tượng vô hình. Khi hai người kết giao, khi cả làng cam kết giữ một điều lệ, khi cần phân xử một vụ mà không có bằng chứng rõ, người ta đưa nhau ra đình mà thề. Lời thề thốt ra trước bài vị thần, dưới làn khói hương, có một sức ràng buộc ghê gớm — không phải vì có ai cưỡng chế, mà vì người ta tin thần đang nghe, đang chứng, và kẻ bội thề sẽ bị thần trừng phạt. Sức mạnh của lời thề ở đình là sức mạnh của niềm tin cộng đồng: nó biến một câu nói suông thành một cam kết thiêng liêng, được cả thần lẫn cộng đồng bảo chứng. Trong một xã hội chưa có đủ luật pháp, giấy tờ, thì lời thề ở đình chính là một thứ khế ước thiêng, gắn kết và ràng buộc con người bằng cái sợ và cái kính đối với thần.
Thần tích cũng là một biểu tượng phi vật thể đặc biệt — một biểu tượng bằng lời. Câu chuyện về vị thần, được kể đi kể lại, chép vào ngọc phả, diễn lại trong hội, không đơn thuần là một tiểu sử. Nó là nơi làng gói ghém căn tính của mình: làng tôn thờ giá trị gì, tự hào về điều gì, muốn con cháu nhớ điều gì — tất cả được mã hóa vào câu chuyện thiêng ấy. Đọc một thần tích cho ra những lớp nghĩa của nó, là đọc được làng đã tự kể về mình như thế nào — và đó là một trong những cách sâu nhất để hiểu một cộng đồng.
Nhóm bốn: những mã trừu tượng.
Và cuối cùng, nhóm trừu tượng nhất: phương hướng, con số, màu sắc, âm thanh — những thứ nằm rải rác khắp ngôi đình, nay gom lại như một hệ mã.
Phương hướng — Nam của sinh khí, Bắc của tử khí, Đông của sinh, Tây của diệt — mỗi hướng một nghĩa. Con số — lẻ là dương, chẵn là âm; ba là Tam Tài, năm là ngũ hành, chín là tối cao — mỗi con số một điềm. Màu sắc — đỏ của Hỏa và sự thiêng, vàng của quyền quý, năm màu của Ngũ Hành — mỗi màu một khí. Âm thanh — tiếng trống, tiếng chiêng, tiếng nhạc bát âm, tiếng hát — mỗi âm một chức năng thiêng: thỉnh thần, dẫn lễ, nối lòng người. Bốn thứ mã trừu tượng ấy thấm vào mọi biểu tượng khác, làm nền cho cả hệ thống.
Trong bốn thứ ấy, âm thanh là thứ dễ bị bỏ quên khi ta nói về biểu tượng, mà thật ra lại có sức lay động bậc nhất. Bởi biểu tượng thị giác — con rồng, lá cờ — thì phải nhìn mới thấy; còn âm thanh thì tràn khắp không gian, thấm vào lòng người không cần qua mắt. Tiếng trống trầm hùng dội vào ngực, tiếng chiêng ngân nga, tiếng nhạc bát âm réo rắt, tiếng hát trong hội — mỗi thứ âm thanh tạo một trạng thái cảm xúc, một bầu không khí thiêng riêng. Người xưa hiểu rất rõ sức mạnh ấy: họ dùng tiếng trống để triệu tập và tạo khí thế, tiếng nhạc lễ chậm rãi trang nghiêm để dẫn tâm người vào cõi thiêng, tiếng hát để nối lòng người với nhau và với thần. Cả một nghệ thuật dùng âm thanh để kiến tạo sự thiêng được gửi trong dàn nhạc lễ của đình — thứ mà ta không nhìn thấy trên gỗ, nhưng lại là một phần không thể thiếu của hệ biểu tượng đình. Một ngày hội mất đi tiếng trống, tiếng chiêng, thì dù cờ quạt kiệu rước có đủ, hồn thiêng cũng vơi đi một nửa.
Quay lại đôi rồng trên nóc, giờ có thể đọc chúng như một câu phức, vì các mã trừu tượng chồng lên nhau tinh vi trong một hình. Con rồng là biểu tượng uy quyền và nước. Màu đỏ của nó — khi còn sơn — là mã màu sắc: Hỏa, phương Nam, sự sống, sự thiêng. Hướng Nam nó chầu về là mã phương hướng: sinh khí, ánh sáng. Số gian bên dưới là mã con số: số lẻ dương, gợi ngũ hành, ngũ phương. Ngay cả thế đối xứng đôi rồng chầu vào giữa cũng là một mã: cân bằng âm dương, trật tự quy về một tâm. Chỉ một hình trang trí trên nóc, mà là cả một câu phức, viết bằng bốn năm thứ mã cùng lúc — hình, màu, hướng, số, thế. Người biết đọc sẽ thấy ở đó không phải một món trang trí, mà một lời cầu chúc trọn vẹn: cầu cho uy quyền hướng về điều thiện, cho sinh khí tràn đầy, cho âm dương hòa hợp, cho cả cộng đồng thịnh vượng.
Chính khả năng chồng nhiều lớp mã vào một hình ấy làm nên sự cô đọng phi thường của ngôn ngữ biểu tượng. Một câu văn xuôi phải dùng cả chục chữ mới nói hết ý "cầu cho uy quyền hướng thiện, sinh khí tràn đầy, âm dương hòa hợp"; còn người thợ đình chỉ cần một đôi rồng chầu mặt trời trên nóc, là đã nói trọn. Đó là lý do vì sao biểu tượng lại là ngôn ngữ ưa dùng của sự thiêng: nó cô đọng, nó gợi, nó chứa được nhiều tầng nghĩa trong một hình, và nó nói được cả với người không biết chữ. Cả một triết lý, một lời nguyện, được nén vào một hình ảnh mà ai nhìn cũng cảm, dù không phải ai cũng giảng giải được.
Ba tầng nghĩa của mỗi biểu tượng.
Đọc được các nhóm biểu tượng rồi, còn phải đọc chiều sâu của chúng. Mỗi biểu tượng ở đình thường mang ba tầng nghĩa cùng lúc.
Tầng xã hội: biểu tượng nói lên quyền lực, ngôi thứ, trật tự cộng đồng. Rồng năm móng khác rồng bốn móng; ngồi kiệu nào, cầm cờ gì, được rước ra sao — đều là ngôn ngữ của địa vị. Tầng tâm linh: biểu tượng nối người với thần, với cõi thiêng. Nén hương, tiếng trống, lời khấn — là những nhịp cầu đưa lòng người tới thần. Tầng minh triết: biểu tượng mã hóa cả một cách nhìn thế giới, một hệ giá trị. Cột tròn xà vuông mã hóa Trời Đất; số lẻ mã hóa dương; nghê canh cửa mã hóa lòng trung. Một biểu tượng đình, đọc cho hết, phải đọc cả ba tầng ấy — xã hội, tâm linh, và minh triết.
Hãy thử đọc trọn ba tầng ấy qua một biểu tượng cụ thể: con nghê ngồi canh cửa đình. Ở tầng xã hội, con nghê là lính gác của chốn quyền lực cộng đồng — nó đánh dấu ranh giới giữa ngoài và trong, giữa phàm và thiêng, nhắc người ta rằng đây là chốn có tôn ti, có phép tắc, bước vào phải giữ lễ. Ở tầng tâm linh, con nghê là vật trấn giữ, xua tà, bảo vệ sự thiêng khỏi những thế lực xấu — một tuyến phòng thủ vô hình cho không gian thờ tự. Và ở tầng minh triết, con nghê hiền lành mà tận tụy ấy mã hóa cả một giá trị mà người Việt trân trọng: lòng trung thành, sự bền bỉ âm thầm giữ gìn cái tốt đẹp, cái duyên dáng không phô trương. Cùng một con nghê nhỏ ngồi bên bậc cửa, mà đọc cho hết thì thấy cả một trật tự xã hội, một quan niệm tâm linh, và một giá trị đạo đức — ba tầng nghĩa gói trong một hình.
Lối đọc ba tầng ấy áp được cho gần như mọi biểu tượng đình. Tiếng trống: tầng xã hội là hiệu lệnh cộng đồng, tầng tâm linh là thỉnh thần dẫn lễ, tầng minh triết là mối nối với cội nguồn. Sắc phong: tầng xã hội là chính danh quyền lực, tầng tâm linh là sự thừa nhận của thần giới, tầng minh triết là quan niệm về mối quan hệ vua – thần – dân. Cứ thế, mỗi biểu tượng là một cánh cửa mở ra ba phòng: phòng của quyền lực và trật tự, phòng của sự thiêng, và phòng của minh triết. Đọc biểu tượng đình mà chỉ dừng ở một tầng — chỉ thấy cái đẹp trang trí, hay chỉ thấy sự thiêng — là bỏ mất phần lớn điều mà cha ông đã gửi vào đó.
Nhưng đọc biểu tượng phải có kỷ luật.
Nói tới đây, phải cắm một cái phanh, kẻo cái thú giải mã biểu tượng kéo ta đi quá xa. Đọc biểu tượng là một việc dễ sa đà, vì một hình có thể gợi ra vô số nghĩa, và người ta dễ chọn lấy nghĩa mình thích rồi gán vào.
Có mấy nguyên tắc phải giữ. Một, cùng một biểu tượng có thể mang nhiều nghĩa khác nhau tùy chỗ, tùy thời — con cá có khi là cá hóa rồng cầu công danh, có khi chỉ là biểu tượng sung túc, có khi chỉ là cảnh sông nước; không được cứng nhắc gán một nghĩa duy nhất. Hai, nhiều lớp nghĩa là do đời sau thêm vào, không phải gốc — phải phân biệt nghĩa nguyên thủy với nghĩa được bồi đắp. Ba, phải đọc biểu tượng trong đúng bối cảnh của nó — trong chính ngôi đình ấy, làng ấy, với thần tích ấy, lễ nghi ấy — chứ không được bê một bộ từ điển biểu tượng chung áp lên mọi nơi. Bốn, phải phân biệt nghĩa mà người xưa thật sự gửi vào với nghĩa mà ta, người nay, đọc ra; cái sau có thể sâu sắc, nhưng không được nhận vơ là ý đồ của người xưa.
Giữ được kỷ luật ấy, việc giải mã biểu tượng mới là nghiên cứu, chứ không thành trò tán rộng. Bộ khóa bốn nhóm ở đây không phải để mở tung mọi cánh cửa bằng một chiếc chìa vạn năng, mà để nhắc ta rằng: mỗi biểu tượng là một ổ khóa riêng, phải kiên nhẫn tìm đúng chìa cho từng cái, trong đúng bối cảnh của nó.
Kỷ luật ấy đặc biệt quan trọng khi ta đứng trước sức cám dỗ của việc "giải mã" — một sức cám dỗ mà thời nay lại càng lớn, khi người ta thích những câu chuyện về mật mã ẩn giấu, về những thông điệp bí truyền. Phải nói thẳng: đình làng không phải một cỗ máy mật mã do một hội kín nào gài đặt, để chờ hậu thế giải. Phần lớn biểu tượng ở đình là ngôn ngữ chung của cả một nền văn hóa, mà người thợ, người dân đương thời đều hiểu một cách tự nhiên, không cần giải mã. Con rồng, con nghê, lá cờ ngũ sắc, với người xưa, cũng dễ hiểu như chữ viết với ta hôm nay. Điều ta cần làm không phải là "phá mã" như phá một mật thư, mà là học lại thứ ngôn ngữ biểu tượng mà cha ông từng thông thạo nhưng ta đã dần quên — học một cách kiên nhẫn, khiêm tốn, dựa trên chứng cứ, chứ không phải tưởng tượng ra những tầng nghĩa bí hiểm mà chính người xưa cũng không hề nghĩ tới.
Giữ được khiêm tốn ấy, ta sẽ thấy hệ biểu tượng đình hiện ra đúng như nó là: không phải một mê cung bí ẩn, mà một tấm gương trong trẻo phản chiếu tâm hồn của cả cộng đồng. Bởi một cộng đồng gửi vào biểu tượng những gì nó trân trọng nhất — điều nó tin, điều nó sợ, điều nó mơ ước, điều nó muốn con cháu ghi nhớ. Làng trọng sự học — nên có cá hóa rồng. Làng trọng lòng trung — nên có con nghê. Làng trọng sự sống, sự sinh sôi — nên có phồn thực, có hoa trái. Làng nhớ cội nguồn — nên có tiếng trống vọng về Đông Sơn.
Mỗi biểu tượng là một câu trong bản tự bạch mà làng viết về chính mình.
Đọc cho hết một ngôi đình.
Ngẩng lên nóc đình lần cuối. Giờ ta đã có thể đọc đôi rồng ấy kỹ hơn: rồng là uy quyền và là nước, là mưa; mặt trời là dương, là cái sáng; đôi rồng đối xứng là sự cân bằng; cả hình chầu lên trời là hướng về cái cao cả. Nhưng ta cũng biết dừng lại đúng lúc, không đọc thêm những gì bối cảnh không cho phép — không đoán mò lớp vữa trát lại lần thứ ba có đổi màu vì một lý do thiêng nào đó, khi rất có thể chỉ là hết vôi.
Và khi tập đọc như thế với từng biểu tượng — từ con nghê canh cửa, tới lá cờ ngũ sắc, tới tiếng trống hội, tới lời thề trước ban thờ, tới con số gian, màu sơn son — ta dần nhận ra cả ngôi đình là một văn bản chồng lớp, viết cùng lúc bằng nhiều thứ ngôn ngữ biểu tượng: ngôn ngữ của hình khối, của con vật, của con số, của màu sắc, của âm thanh, của lời nói, của hành động. Đọc được trọn văn bản ấy, là đọc được gần như trọn tâm hồn của làng: làng trọng gì, tin gì, sợ gì, mơ gì — tất cả đều đã được mã hóa, gửi vào những biểu tượng quanh mái đình.
Sự phong phú ấy không phải ngẫu nhiên, mà đến từ chính vị trí trung tâm của đình. Vì đình là nơi hội tụ mọi mặt đời sống làng — tín ngưỡng, quyền lực, nghệ thuật, hội hè, luật lệ — nên mọi hệ giá trị, mọi quan niệm của cộng đồng đều tìm cách gửi mình vào đó, dưới dạng biểu tượng. Đình, do đó, trở thành nơi lắng đọng dày đặc nhất các biểu tượng của cả một nền văn hóa: từ biểu tượng vũ trụ quan tới biểu tượng quyền lực, từ biểu tượng tín ngưỡng tới biểu tượng đạo đức, từ cái vật thể sờ được tới cái phi vật thể chỉ cảm được. Không một công trình nào khác trong làng chứa đựng nhiều tầng biểu tượng đến thế — và đó là lý do đình làng đáng được coi là một kho biểu tượng vào bậc phong phú nhất của văn hóa Việt.
Chính vì thế, đọc hệ biểu tượng đình là một con đường đặc biệt hiệu quả để hiểu văn hóa Việt. Thay vì đọc rời rạc từng mặt — tín ngưỡng riêng, nghệ thuật riêng, xã hội riêng — ta có thể đọc chúng cùng lúc, đan vào nhau, qua chính hệ biểu tượng chung mà đình lưu giữ. Một con rồng trên nóc nối liền vũ trụ quan với quyền lực; một con nghê bên cửa nối tín ngưỡng với đạo đức; một tiếng trống nối hiện tại với cội nguồn. Mọi mặt của văn hóa gặp nhau, giao thoa với nhau trong hệ biểu tượng ấy — và người biết đọc nó là người nắm được một chiếc chìa khóa để mở vào chiều sâu của cả nền văn hóa dân tộc.
Và pho sách ấy có một điểm khác mọi pho sách trên giấy: nó không nằm im chờ đọc, mà vẫn đang sống. Mỗi kỳ hội, những biểu tượng ấy lại được đánh thức — trống lại vang, cờ lại phất, kiệu lại rước, lời thề lại thốt, điệu lạy lại cúi. Cả một hệ biểu tượng, thay vì nằm chết trên gỗ, lại cử động, vang lên, sống lại trong hành động của cộng đồng. Đó là điều làm cho di sản đình khác hẳn một hiện vật trong bảo tàng: nó là một văn bản sống, được cả làng cùng đọc lại, cùng diễn lại, mỗi năm một lần, suốt bao đời. Giữ cho những biểu tượng ấy còn được đánh thức, còn được hiểu, chính là giữ cho pho sách lớn của cha ông không bao giờ khép lại — và giữ cho đôi rồng trên nóc, dù vữa có bong bao nhiêu lần, vẫn còn ai đó ngẩng lên mà đọc.
Đôi rồng chầu nhật nguyệt trên bờ nóc — một câu viết bằng ngôn ngữ biểu tượng.
Con nghê ngồi canh bên bậc cửa đình — linh vật rất Việt: hiền mà tận tụy, không phô trương sức mạnh.
