— mái đình cong lên như một con thuyền úp giữa trời —
Dọc theo diềm mái hiên, có một thanh gỗ dài chạy suốt, đỡ lấy hàng ngói cuối cùng trước khi mái kết thúc. Thợ mộc gọi nó là tàu mái. Không ai giải thích vì sao lại gọi thế. Chỉ biết đời trước gọi vậy, đời sau gọi theo.
Đặt tay lên thanh gỗ ấy, rồi lùi ra xa mà nhìn cả bộ mái. Đường cong của bờ nóc như sống thuyền; hai mái xuôi như hai mạn; bốn đầu đao vút lên như mũi và lái nhô ra; và cái "tàu" kia chạy dọc dưới cùng, đúng chỗ mạn thuyền chạm nước. Lật ngược hình dung trong đầu: cả bộ mái ấy, cong như thế, úp như thế — chẳng phải một con thuyền lớn lật úp giữa trời hay sao?
Rồi hỏi người thợ tên những cấu kiện quanh đó. Ông sẽ đọc một lèo: tàu mái, tàu đao, lá tàu, mũi tàu, mạn tàu, dạ tàu, then tàu, bệ tàu. Chín cái tên, chín bộ phận khác nhau của một mái đình — mà tên nào cũng có chữ tàu. Và mũi, mạn, dạ thì không cần ai giảng: đó là tên các bộ phận của một con thuyền thật.
Một khi liên tưởng ấy đã hiện lên, ta bắt đầu thấy cả ngôi đình như một con thuyền. Và liên tưởng ấy không phải là trò tưởng tượng vu vơ; nó chạm vào một sự thật sâu xa về cội nguồn của người Việt — một dân tộc của sông nước.
Ngôi đình đọc như một con thuyền.
Hãy thử đọc từng bộ phận ngôi đình theo khung "con thuyền" ấy. Mái đình cong gợi thân thuyền và mui thuyền — mui che mưa nắng cho người ngồi trong khoang. Bộ khung gỗ bên dưới — hệ cột, kèo, kẻ — gợi sườn thuyền chống đỡ. Bốn đầu đao vươn ra bốn góc gợi mũi thuyền rẽ nước, gợi bánh lái, gợi những mái chèo khua lên; nhìn một ngôi đình từ góc chéo, với hai đầu đao ở hai đầu mái vươn lên, ta rất dễ liên tưởng tới hai đầu một con thuyền cong vút. Còn chữ "tàu" chạy suốt cả hệ tên gọi ấy thì không còn là một câu hỏi bỏ ngỏ nữa — nó đã được giới nghiên cứu lần theo, và ta sẽ đi theo họ ngay sau đây. Cả ngôi đình, đọc theo cách ấy, hiện ra như một con thuyền lớn đã cập bến, úp mái xuống, hóa thành nhà — con thuyền của cả cộng đồng.
Hình dung ấy gợi một ý tưởng sâu: phải chăng người Việt, vốn là cư dân sông nước, khi lên bờ lập làng, đã đem theo cả hình ảnh con thuyền — phương tiện sinh tồn thân thuộc nhất của mình — mà gửi vào ngôi nhà chung? Phải chăng ngôi đình chính là con thuyền của tổ tiên, được dựng lại trên cạn, thành mái nhà che chở cho cả làng?
Hình dung "nhà là thuyền úp" ấy thật ra không hề xa lạ trong tư duy tạo hình của cư dân Đông Nam Á sông nước. Nhiều tộc người trong vùng có kiểu nhà mái cong vút hai đầu, mà chính họ liên hệ với hình con thuyền; kiểu nhà rông, nhà dài, nhà mồ ở nhiều nơi cũng mang dáng thuyền. Mô-típ "nhà – thuyền" là một mô-típ chung của cả một vùng văn hóa sông nước rộng lớn mà người Việt là một phần. Đặt ngôi đình Việt vào bối cảnh vùng ấy, ta thấy liên tưởng đình – thuyền càng có cơ sở: nó không phải một sáng tạo lẻ loi, kỳ dị, mà nằm trong một truyền thống tạo hình chung của những người mà con thuyền là trung tâm của cả đời sống vật chất lẫn tinh thần. Tất nhiên, sự tương đồng vùng miền là một gợi ý, không phải một bằng chứng trực tiếp cho từng ngôi đình. Nhưng nó đủ để cho thấy cách đọc đình như một con thuyền không phải là sự gán ghép tùy tiện của người đời sau, mà nằm trong một mạch tư duy tạo hình có thật, lâu đời — và điều đó khiến việc theo đuổi giả thuyết này, một cách nghiêm túc, có kiểm chứng, trở nên chính đáng và đáng công.
Chứng cứ thứ nhất: những địa danh còn giữ ký ức thuyền.
Giả thuyết ấy không dựa riêng vào sự giống nhau về hình dáng. Nó còn có những chứng cứ đáng chú ý, mà thú vị nhất là các địa danh.
Ở vùng Bắc Ninh, Bắc Giang — cái nôi cổ của người Việt — người ta tìm thấy những địa danh lạ lùng gần Đình: Đồng Bánh Lái, Đồng Mũi Thuyền, Đồng Mũi Tàu, Đồng Mái Chèo. Những cánh đồng, ngày nay khô ráo, lại mang tên các bộ phận của một con thuyền. Vì sao? Một cách giải thích là: xưa kia những nơi ấy gắn với thuyền bè, với sông nước — có thể là bến thuyền cổ, có thể là nơi diễn ra những nghi lễ, những truyền thuyết về thuyền. Tên đất còn giữ lại ký ức về một thời sông nước, dù dòng nước xưa đã lùi xa, cánh đồng đã thay chỗ cho bến bãi. Những địa danh ấy, như những hóa thạch của ngôn ngữ, lưu giữ dấu vết một quá khứ mà cảnh vật đã xóa.
Điều đáng chú ý là chúng tập trung ở vùng Kinh Bắc — chính là vùng đất được coi là một trong những cái nôi cổ nhất của người Việt, nơi có mật độ đình chùa cổ, lễ hội cổ, truyền thuyết cổ vào loại dày đặc nhất. Việc những cái tên gợi thuyền còn sót lại chính ở vùng đất cổ này càng làm cho giả thuyết thêm phần đáng suy ngẫm: phải chăng ở đây, ký ức sông nước còn được bảo lưu đậm hơn nơi khác, in dấu cả vào tên đồng, tên bãi, và có lẽ cả vào cách người ta hình dung ngôi đình?
Tất nhiên, phải khảo cứu từng địa danh cho cẩn thận — tên đất có thể ra đời từ nhiều nguồn, biến đổi qua thời gian, và không phải cái tên gợi thuyền nào cũng nhất thiết liên quan tới việc dựng đình.
Nhưng gộp lại thành một cụm — Bánh Lái, Mũi Thuyền, Mũi Tàu, Mái Chèo, cùng một vùng — thì cụm địa danh ấy khó mà chỉ là ngẫu nhiên; nó gợi mạnh về một quá khứ sông nước đậm đặc, một ký ức thuyền bè ăn sâu vào đất và người nơi đây. Đó là loại chứng cứ gợi ý quý giá, đáng để một cuộc khảo cứu địa danh học nghiêm túc lần theo.
Chứng cứ thứ hai: con thuyền trên trống đồng.
Chứng cứ thứ hai nằm ở một nơi còn cổ hơn: mặt trống đồng Đông Sơn. Trên nhiều trống đồng — di vật thiêng của người Việt cổ mấy nghìn năm trước — ta thấy khắc hình những con thuyền: thuyền chở người, thuyền có người cầm lái, cầm chèo, có khi cả cảnh lễ hội trên thuyền. Hình thuyền là một mô-típ trung tâm của nghệ thuật Đông Sơn.
Và hình thuyền ấy không phải một hình trang trí đơn giản, mà thường là một cảnh phức tạp, giàu ý nghĩa. Trên nhiều trống, ta thấy những con thuyền chở đầy người, có người cầm lái, người cầm chèo, người cầm vũ khí, có khi cả người trong tư thế múa, tế lễ, có cả hình chim, hình trống trên thuyền. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đó là cảnh những nghi lễ thiêng diễn ra trên thuyền, hoặc cảnh đưa linh hồn người chết về cõi khác bằng thuyền, hoặc cảnh chiến trận, hội hè sông nước. Dù giải mã theo cách nào, thì rõ ràng con thuyền trên trống đồng là một hình ảnh trung tâm, thiêng liêng, gắn với những khoảnh khắc quan trọng nhất của đời sống cộng đồng Việt cổ — sinh, tử, chiến trận, lễ hội. Con thuyền, với người Việt cổ, đâu riêng là phương tiện đi lại; nó là một biểu tượng vũ trụ, một chiếc cầu nối các cõi.
Nếu con thuyền đã mang tầm vóc biểu tượng lớn đến thế trong tâm thức Việt cổ, thì việc biểu tượng ấy tồn tại dai dẳng, biến hình qua các thời đại, và có thể ẩn mình trong dáng mái đình sau này, là một khả năng hoàn toàn hợp lý. Các biểu tượng lớn của một dân tộc thường không mất đi, mà chỉ chuyển hóa, ẩn hiện qua các hình thức mới. Con thuyền thiêng trên trống đồng, qua mấy nghìn năm, có thể đã hóa thân — trong ký ức, trong địa danh, và có lẽ cả trong đường cong mái đình — thành những dạng thức mới của cùng một biểu tượng cội nguồn. Người ta còn chỉ ra sự gần gũi giữa hình dáng ngôi nhà mái cong trên trống đồng với hình con thuyền, giữa kiến trúc nhà sàn và cấu trúc nhà thuyền. Mạch liên tưởng nhà – thuyền ấy, nếu có thật, chạy suốt từ trống đồng Đông Sơn tới mái đình sau này, như một sợi chỉ nối cả mấy nghìn năm văn minh sông nước.
Mạch ấy càng dễ hiểu khi ta nhớ rằng với người Việt cổ, ranh giới giữa nhà và thuyền vốn rất mờ. Nhiều cư dân sông nước sống cả đời trên thuyền, coi thuyền là nhà; nhà trên bờ của họ, dựng theo lối nhà sàn mái cong, cũng mang dáng dấp con thuyền. Trong một thế giới mà giao thông thủy là chính — người ta đi lại, chở hàng, thăm nhau, cưới hỏi, ma chay, ra trận đều bằng thuyền, theo sông rạch — thì con thuyền không phải một phương tiện phụ, mà là trục xương sống của cả đời sống. Đường sá trên bộ thời ấy thưa thớt, khó đi; còn sông ngòi thì chằng chịt, thông thương khắp nơi. Cả một nền văn minh vận hành trên mặt nước, lấy con thuyền làm đôi chân. Trong một xã hội như thế, con thuyền tất yếu trở thành một biểu tượng lớn, thấm vào mọi mặt đời sống tinh thần: trong tang lễ (thuyền đưa linh hồn), trong lễ hội (đua thuyền, rước thuyền), trong nghệ thuật (thuyền trên trống đồng), và rất có thể, trong cả kiến trúc nhà cửa, đình miếu. Việc người lập làng ven sông đem hình ảnh con thuyền — vật thân thuộc và thiêng liêng nhất của đời mình — gửi vào ngôi nhà chung, nếu quả có thật, thì hoàn toàn hợp lẽ với tâm thức của một dân tộc mà cả nền văn minh đặt trên mặt nước.
Lạc. Nguồn: dẫn theo Tạ Đức, Nguồn gốc và sự phát triển của kiến trúc, biểu tượng và ngôn ngữ Đông Sơn, tr. 327 (Hình 1, 2).
Chứng cứ thứ ba: một hệ từ vựng mang tên con thuyền.
Nhưng chứng cứ mạnh nhất lại nằm ở chỗ ít ai để ý nhất: trong chính tiếng nói của người thợ. Nhà khảo cổ học Trịnh Cao Tưởng, một chuyên gia về đình Việt, khi đo đạc và hỏi chuyện thợ mộc ở nhiều ngôi đình Bắc Bộ, đã ghi lại một điều mà một người ngoài nghề khó lòng nhận ra: hàng loạt cấu kiện của mái đình mang tên có chữ tàu. Ông liệt kê: tàu mái, tàu đao, lá tàu, mũi tàu, mạn tàu, dạ tàu, trong độ, bệ tàu, then tàu.
Chữ tàu ấy không phải một tiếng vô nghĩa. Trong tiếng Việt, tàu tương ứng với chữ châu, chu trong Hán – Việt — nghĩa là thuyền. Nó cũng là tiền tố của cả một họ từ chỉ những vật dài, có lòng, giống lòng thuyền: tàu lá, tàu máng, tàu mực; rồi về sau là tên của mọi phương tiện giao thông, kể cả trên cạn và trên không — tàu hỏa, tàu bò, tàu bay, tàu vũ trụ. Nói cách khác, khi người thợ gọi thanh gỗ chạy dọc diềm mái là tàu mái, ông đang gọi nó bằng chữ thuyền.
Điều đáng kinh ngạc hơn nữa là các tên ấy không rải rác tùy tiện, mà khớp đúng vị trí với các bộ phận con thuyền. Hai đầu hồi là mũi tàu — đúng chỗ mũi thuyền. Hai bên sườn là mạn tàu — đúng chỗ mạn thuyền. Phần dưới là dạ tàu — đúng chỗ đáy thuyền. Hàng xà con níu gắn mạn vào khung nhà là then tàu — đúng cái then ngang giữ mạn của một chiếc thuyền nan. Một sự trùng hợp về một cái tên thì có thể là ngẫu nhiên. Chín cái tên cùng một họ chữ, lại xếp đúng thứ tự giải phẫu của một con thuyền, thì không còn là ngẫu nhiên nữa. Đó là dấu vết của một cách nhìn: người dựng đình, khi đặt tên cho từng bộ phận, đã gọi ngôi nhà chung của mình bằng ngôn ngữ của con thuyền.
Chứng cứ thứ tư: lòng thuyền, khoang thuyền và thuyền để ngửa.
Từ tên gọi, Trịnh Cao Tưởng đi tiếp vào kết cấu — và ở đây xích chứng cứ càng chặt.
Bộ khung sườn mái của đình, chùa lẫn nhà ở cổ truyền Việt có một dạng hình cong lồi mà thợ gọi là "vì kẻ chuyền"; ông coi đây là nét đậm đà đặc trưng nhất của kiến trúc Việt. Vấn đề là: ngôi đình, nhà nào có bộ vì này cũng được gọi là "lòng thuyền". Nghiên cứu đình Phù Lão, ông liên hệ lòng mái đình 8 vì 7 gian với một loại thuyền 8 xương 7 khoang thường gặp trên dòng sông Cầu xưa. Từ đó, mái đình hiện ra như một con thuyền úp sấp — giống ngôi nhà của người Manggarai ở đảo Flores, vốn được chính người bản địa quan niệm là thuyền úp sấp để phân biệt với thuyền đi biển là thuyền lật ngửa.
Nhưng ông còn tìm được điều đắt hơn. Quan sát đình Phù Lão và nhiều đình Bắc Bộ khác, ông thấy lòng đình được phân thành ba cấp theo chiều cao: gian chính không có ván sàn, chỉ nền lát gạch; bốn gian hai bên có ván sàn cao hơn nền chừng bốn tới năm tấc; sàn ván giữa hai gian hồi lại nâng lên một cấp nữa. Và hệ thống sàn ba cấp ấy hoàn toàn đồng dạng với cách lát ván của loại thuyền ba khoang rất phổ biến ở đồng bằng Bắc Bộ. Kết luận của ông, được Tạ Đức dẫn lại nguyên văn: nếu coi mái đình là một con thuyền úp sấp thì sàn đình là một con thuyền để ngửa. Hai con thuyền — một úp, một ngửa — chồng lên nhau thành một ngôi nhà. Cái mà ông gọi là "vũ trụ quan lưỡng hợp" của văn hóa Đông Nam Á, hiện lên trọn vẹn trong ngôi đình Việt.
Chi tiết này có sức nặng riêng, vì nó không phải một liên tưởng về hình dáng nhìn từ xa, mà là một phép đo đạc: một kết cấu sàn cụ thể, đếm được từng cấp, đem so với một loại thuyền cụ thể, đếm được từng khoang. Nguyễn Văn Huyên, khi nghiên cứu đình Đắc Sở từ trước đó, cũng đã ghi nhận đặc điểm sàn đình nâng cao ở hai gian bên và cả đằng trước, đằng sau. Cái mà thế hệ trước ghi lại như một đặc điểm lạ, thế hệ sau đọc ra là dấu vết của một con thuyền.
Chứng cứ thứ năm: sóng trên mái, chèo trên nóc, và tiếng hát trên sân.
Xích chứng cứ còn chạy tiếp vào trang trí và nghi lễ — những chỗ tưởng chỉ là thẩm mỹ.
Mái đình đồ sộ lợp ngói mũi hài gợi lên hình ảnh mặt nước lăn tăn gợn sóng. Tên gọi của xà ngang là "quá giang" — nghĩa đen là qua sông. Những cảnh về cuộc sống sông nước thì được chạm khắc ngay trên khắp mặt gỗ đình. Ở đầu bờ xối, cuối bờ rải, phổ biến một cặp mô-típ mà thợ gọi là con kìm – con xô. Đáng chú ý là trong tiếng Việt, xối là chảy mạnh, rải là rơi nhẹ — hai động từ liên quan đến nước; còn kìm và xô lại chính là hai động tác chèo thuyền. Và trong hò chèo thuyền Việt, hát xô là lối hát tập thể hòa theo, hò theo, ngân theo một người hát kể. Như vậy, từ mái đình ta lại có thêm những hồi âm của ngôi đình hình thuyền.
Hình cá hóa rồng ở hai đầu hồi đình, và hình đầu rồng ở các đầu đao đình, gợi tới những con thuyền rồng Việt vẫn còn đó trong các hội đua thuyền ở làng quê và ở kinh đô Huế xưa. Trịnh Cao Tưởng còn liên hệ mái đình – thuyền úp sấp với tục đua thuyền nan úp sấp rất độc đáo của làng Cửu Cao (Văn Giang, Hưng Yên), và với việc ngư dân ở Trà Cổ (Quảng Ninh) úp sấp thuyền lên cọc để sửa chữa, tạo ra một khoảng không gian dưới lòng thuyền cho người trú mưa. Con thuyền úp sấp, vậy là, không phải một hình ảnh trong đầu nhà nghiên cứu; nó là một thứ người dân vẫn làm và vẫn nhìn thấy.
Và có một hiện tượng nữa, có lẽ là mắt xích cảm động nhất: chèo sân đình. Chèo là loại hình sân khấu đặc trưng của cư dân Việt Bắc Bộ, và nó lấy sân đình làm sân khấu. Về nghĩa đen của tên gọi "chèo", có đôi ba cách giải thích khác nhau. Nhưng cách giải thích được nhiều người cho là thuyết phục nhất — quan điểm của Vũ Khắc Khoan mà Tạ Đức dẫn lại — là "chèo" có gốc từ "chèo thuyền", gắn nguồn gốc chèo với nghi lễ hát chèo đò, chèo thuyền đưa linh hồn về chốn tổ tiên trong đám ma Việt. Ở Hà Tây xưa còn có cả hội hát chèo tàu, trong đó các con tàu đóng vai trò sân khấu. Chiếu chèo trên sân đình, hóa ra, cũng là một dấu vết của mối gắn bó giữa hát chèo và con tàu — tức con thuyền — ngay trong ngôi đình.
Chứng cứ thứ sáu: cả một làng mang tên các bộ phận thuyền.
Trở lại với những địa danh, nhưng lần này ở một ngôi làng cụ thể, có tên, có người, có cánh đồng đo được.
Sau một trận lụt ở sông Cầu vùng Tiên Sơn, Bắc Ninh, Trịnh Cao Tưởng biết được rằng ngôi đình làng Hồi Quan — cũng như các đình làng Phù Lưu, Thổ Hà, Thụy Phương ở đó — nằm ở một vị trí thấp nhất của cả làng. Người dân Hồi Quan giải thích điều ấy theo cách của họ: đất làng họ là một con thuyền, với các cánh đồng mang tên "Mũi thuyền", "Cột buồm", "Bánh lái" — và ngôi đình làng chính là cái lái thuyền, nằm ở lòng thuyền, nơi thấp nhất. Đây không phải một cách đọc của nhà nghiên cứu áp vào; đây là cách chính người làng tự giải thích về đất của mình.
Hiện tượng Hồi Quan khiến Trịnh Cao Tưởng liên tưởng tới một ngôi làng ở tận đảo Flores, Thái Bình Dương: làng Nita, theo ghi chép của Vroklage, xưa được dựng theo dáng một con thuyền có hai đầu hình vòng cung, với một dòng họ sống ở giữa làng mang tên "Cột buồm và cánh buồm" — đứng đúng ở vị trí cột và buồm trên con thuyền làng. Tại một huyện giữa đảo ấy, lại có những làng mang tên "Cánh buồm", "Bánh lái". Và điều đáng nói thêm: chính trên hòn đảo này, người ta đã tìm thấy một chiếc thuyền đồng giống hệt những con thuyền khắc trên trống đồng Đông Sơn.
Xích lại: một ngôi làng Việt bên sông Cầu tự gọi đất mình là thuyền và đặt đình ở chỗ lái; một ngôi làng ở Flores làm y như thế; và giữa hai nơi ấy là một chiếc thuyền đồng Đông Sơn nằm trong lòng đất đảo. Ba mắt xích ấy không chứng minh rằng người Hồi Quan biết gì về Flores. Chúng chứng minh một điều khác, lớn hơn: cách nghĩ "làng là một con thuyền" là một cách nghĩ chung của cả một vùng văn minh sông nước, mà văn hóa Đông Sơn là một trung tâm.
Đông Nam Á hải đảo, nơi cả làng tự coi mình là một con thuyền. Nguồn:
dẫn theo Tạ Đức, sđd, tr. 332 (Hình 5), ảnh của Mckinnon.
Con trâu, con rồng: một lớp biểu tượng khác trên cùng bờ nóc.
Trên cùng cái bờ nóc ấy, bên cạnh lớp nghĩa thuyền, Trịnh Cao Tưởng còn đọc ra một lớp nghĩa nữa, tuy đã mờ nhạt: hai dải vữa cong như hai chiếc sừng trâu được cách điệu hóa, vươn dọc hai đầu bờ nóc của những ngôi đình cổ dựng trước thế kỷ XIX — đình Chèm ở Hà Nội là một ví dụ còn thấy được.
Bộ phận này gợi nhớ tới hai đầu cong của con thuyền, nhưng đồng thời lại gần gũi hơn với các hình sừng ở hai đầu hồi nhà của nhiều tộc người Đông Nam Á. Dải "sừng" cong ấy còn phổ biến trên nóc các đình, miếu ở Nam Trung Bộ; ở Chiết Giang nó được gọi là yến vĩ — đuôi én; và trên nhà cổ truyền ở Vân Nam, dải sừng tương tự có gốc từ hình sừng trâu trên đầu nóc nhà người Va, một tộc Môn – Khơ-me. Ở các ngôi đình Nam Bộ, theo ghi nhận của Huỳnh Ngọc Trảng, trên nóc đình lại có con nạ — loài thủy quái mặt người — một biểu tượng cho âm dương hòa hợp, tương tự như rồng.
Trâu, trong tư duy biểu tượng Âm – Dương của cư dân nông nghiệp, tương đương với rắn, rùa, cá sấu — đều là những hiện thân cụ thể của con rồng huyền thoại. Vì thế, việc trên cùng một bờ nóc đình có thể đọc ra cả sừng trâu lẫn đầu thuyền không phải hai cách đọc loại trừ nhau: chúng là hai lớp của cùng một hệ biểu tượng nước — thuyền đi trên nước, trâu đằm trong nước, rồng làm chủ nước. Lớp nào đậm hơn ở ngôi đình nào là việc phải khảo từng di tích; nhưng cả hai đều dẫn về cùng một cội nguồn sông nước.
Vậy điều gì đã chắc, và điều gì còn phải kiểm?
Sau sáu xích chứng cứ ấy, cách đọc "đình là thuyền" đã đổi hẳn vị trí. Nó không còn là một liên tưởng đẹp dựa vào dáng mái nhìn từ xa. Nó là một luận điểm được đỡ bởi bốn loại chứng cứ khác nhau: từ vựng nghề nghiệp (chín tên cấu kiện mang chữ tàu, khớp đúng vị trí giải phẫu con thuyền); kết cấu đo được (lòng thuyền, 8 vì 7 gian ~ 8 xương 7 khoang, sàn ba cấp đồng dạng thuyền ba khoang); địa danh và lời tự giải thích của chính người trong làng (Hồi Quan với Mũi thuyền, Cột buồm, Bánh lái); và nghi lễ, diễn xướng còn sống (đua thuyền nan úp sấp ở Cửu Cao, chèo sân đình, hát chèo tàu). Bốn loại ấy độc lập với nhau — một nhà ngôn ngữ, một nhà kiến trúc, một nhà địa danh học và một nhà nghiên cứu sân khấu có thể kiểm từng loại riêng — mà lại cùng chỉ về một hướng. Khi nhiều đường độc lập cùng dẫn tới một điểm, điểm ấy khó còn là ngẫu nhiên.
Nhưng phải sòng phẳng về điều còn lại. Thứ nhất, những phát hiện then chốt về kết cấu và từ vựng nói trên chủ yếu nằm trong các bản luận văn và ghi chép của Trịnh Cao Tưởng, và như chính người dẫn lại đã tiếc, chúng chưa được công bố rộng rãi — nghĩa là chưa qua đủ vòng phản biện công khai mà một luận điểm cỡ này cần có. Thứ hai, các số liệu mới dựa trên một số ngôi đình Bắc Bộ, chưa phải một mẫu lớn trải khắp ba miền: cần đo thêm hàng chục ngôi đình nữa, ghi chép hệ tên gọi từ chính miệng thợ mộc ở nhiều vùng, rồi mới nói được đây là đặc điểm chung hay là nét của một tiểu vùng. Thứ ba, vẫn chưa tìm được văn bia, thần tích hay khẩu quyết phường thợ nào ghi thẳng rằng người dựng đình có ý thức dựng một con thuyền; ta mới có dấu vết trong tay nghề và trong lời ăn tiếng nói, chưa có lời khai của chính người xưa.
Vì vậy, cách nói đúng mực là thế này: cách đọc đình như một con thuyền không còn là một giả thuyết cảm tính, mà là một luận điểm có cơ sở nhiều mặt, đang chờ được kiểm chứng trên diện rộng và được công bố đầy đủ. Giữ đúng mức ấy — không hạ thấp thành chuyện tưởng tượng, cũng không nâng vội thành chân lý — mới là cách tôn trọng cả công trình của những người đi trước lẫn sự thật còn chưa lộ hết.
Vì sao cách đọc ấy vẫn đáng theo đuổi.
Và dù phần kiểm chứng còn ở phía trước, cách đọc "đình là thuyền" vẫn đáng theo đuổi tới cùng, vì nó chạm vào một sự thật lớn không thể chối cãi: người Việt, ở cội nguồn, là một dân tộc của sông nước.
Tổ tiên ta sống ven sông, ven biển, đi lại, làm ăn, đánh cá bằng thuyền; con thuyền là phương tiện sinh tồn, là nhà, là cả thế giới của họ. Khi một dân tộc gắn bó với con thuyền sâu tới thế, thì việc hình ảnh con thuyền thấm vào kiến trúc, vào tâm thức, vào biểu tượng của họ là điều hoàn toàn tự nhiên, dễ hiểu. Ngôi đình như một con thuyền lớn che chở cả làng — dù là ý đồ có thật của người xưa hay chỉ là một cách đọc của người nay — thì cũng nói lên một điều đúng. Cộng đồng làng Việt, giống như những người cùng ngồi trên một con thuyền, phải nương nhau, chung sức, cùng chèo chống mà vượt qua sóng gió của cuộc đời.
Hệ biểu tượng của nước.
Căn tính sông nước ấy còn hiện ra rõ hơn nữa qua cả một hệ biểu tượng của nước phủ quanh đình — nước thật và nước chạm trên gỗ.
Nước thật thì có bốn thứ, hợp thành một hệ thống bao quanh và nuôi dưỡng ngôi làng. Ao hồ trước cửa vừa là minh đường tụ phúc vừa là hồ điều hòa. Giếng làng là mạch nước ngọt thiêng, có khi có cả lệ, cả tục thờ. Bến nước là nơi giao thông thủy, điểm nối làng với dòng sông lớn. Và hệ thống đê điều là tấm áo giáp che chở cả vùng khỏi lũ lụt. Chỉ riêng việc quan sát hệ thống nước quanh một ngôi đình cổ, ta đã đọc được cách cha ông tổ chức đời sống của mình trong quan hệ mật thiết với nước: vừa dẫn nước về để dùng, để tụ phúc, vừa đắp đê để ngăn nước dữ, vừa giữ giếng để có nước ngọt, vừa mở bến để thông thương. Cả một nghệ thuật sống với nước được gói trong cảnh quan nước quanh đình.
Còn nước trên gỗ thì là cả một bầy sinh vật: hình sóng nước cuộn; con rồng — chúa của nước và mưa; con rắn, con thuồng luồng — thủy thần của đầm lầy, một lớp tín ngưỡng nước rất cổ; con cá — "cá đầy ao" là hình ảnh của no ấm. Và hai loài ít được để ý hơn: con rùa — sống dưới nước, sống lâu — linh vật của sự trường tồn, của trí tuệ, gắn với bao truyền thuyết thiêng; và con ếch — con vật mà tiếng kêu báo mưa — một biểu tượng cầu mưa rất cổ của cư dân nông nghiệp, còn thấy trên cả trống đồng. Cả bầy sinh vật của nước ấy, hiện diện trong trang trí và tín ngưỡng đình, là tấm căn cước sinh động khẳng định: đây là ngôi nhà của những con người sống giữa một thế giới sông nước.
Hệ biểu tượng nước ấy còn cho thấy một điều tinh tế: người Việt không sợ nước, không quay lưng với nước, mà ôm lấy nó, thần thánh hóa nó, sống hòa với nó. Thay vì chỉ coi nước là hiểm họa cần tránh, họ thờ các loài của nước, đọc chúng thành biểu tượng của may mắn, sung túc, trường tồn. Đó là thái độ của một dân tộc đã sống với nước lâu tới mức coi nước là bạn, là nhà, là một phần của chính mình — dù vẫn biết nước có thể trở mặt thành hung dữ. Nét riêng ấy càng rõ khi so với những nền văn hóa lục địa, du mục, hay miền khô hạn, nơi con người có quan hệ khác hẳn với nước. Cả kho tàng ca dao, tục ngữ Việt thấm đẫm hình ảnh nước: "nước chảy đá mòn", "uống nước nhớ nguồn", "lặn lội thân cò nơi quãng vắng", "con sông bên lở bên bồi". Và có một dấu vết ngôn ngữ độc đáo hơn tất cả: chữ "nước" trong tiếng Việt vừa chỉ chất nước, vừa chỉ quốc gia, đất nước. Yêu nước, giữ nước, mất nước — những từ thiêng liêng nhất của dân tộc đều mang chữ "nước". Căn tính sông nước, như vậy, không dừng ở mái đình, ở hệ biểu tượng; nó đã ăn vào tận cốt tủy của ngôn ngữ, của tâm hồn Việt. Ngôi đình, với dáng thuyền và cả thế giới nước quanh nó, chỉ là một biểu hiện — dù là một biểu hiện đặc biệt cô đọng và đẹp đẽ — của căn tính bao trùm ấy.
Những nghi lễ của nước.
Và căn tính ấy sống động nhất trong các nghi lễ liên quan tới nước. Có lễ rước nước, có lễ cầu mưa khi hạn hán, có hội đua thuyền, và bao trùm là cả sự nghiệp trị thủy mà đình là trung tâm điều phối.
Người Việt thờ nước, cầu nước, chơi với nước, và trị nước — tất cả đều quy tụ về ngôi đình. Hãy dừng lại kỹ hơn ở hai nghi lễ tiêu biểu.
Lễ rước nước, trước hết, là một nghi thức đẹp và giàu ý nghĩa. Vào dịp lễ trọng, cả đoàn rước trang nghiêm ra sông, ra giếng thiêng, lấy nước vào một cái chóe, một cái bình được chọn kỹ, rồi rước long trọng về đình. Nước ấy dùng để tế thần, để làm lễ mộc dục — tắm tượng, lau bài vị thần. Cả một nghi lễ chỉ để lấy và rước nước cho thấy nước, trong tâm thức cộng đồng, là một chất thiêng bậc nhất — thứ dùng để tẩy uế, để nối với thần, để khởi đầu cái mới. Lễ rước nước ấy, lặp lại qua bao đời, là một lời khẳng định trang trọng về vị trí trung tâm của nước trong đời sống và tín ngưỡng của cư dân sông nước.
Hội đua thuyền lại là một mặt khác — sôi động, tưng bừng, mà cũng thiêng. Hãy hình dung. Bên bờ sông, cả làng đổ ra, người lớn trẻ con chen chúc, tiếng reo hò dậy cả một khúc sông. Dưới nước, những con thuyền đua sơn màu rực rỡ, mỗi thuyền một giáp, một xóm, dàn hàng chờ lệnh. Tiếng trống lệnh vang lên, và những con thuyền lao đi, các tay chèo gồng mình khua nước theo nhịp trống, mồ hôi nhễ nhại, mặt đỏ gay, trong tiếng hò reo cổ vũ vang trời. Thoạt nhìn, đó là một trò chơi, một cuộc thi tài. Nhưng ở lớp sâu, đua thuyền là một nghi lễ cổ gắn với tín ngưỡng nước: có nơi tin rằng đua thuyền là để cầu mưa, cầu mùa, để đánh thức thủy thần, để khuấy động mặt nước cho mưa thuận; có nơi gắn nó với việc luyện tập thủy quân, với truyền thống sông nước của làng. Trong khoảnh khắc ấy, cả cộng đồng như sống lại bản năng sông nước của tổ tiên — tài chèo chống, sức mạnh tập thể, niềm vui chinh phục mặt nước. Đua thuyền không phải chỉ là thi tài. Nó là một cuộc diễn lại, một cách nhắc nhớ: chúng ta là con cháu của những người sông nước, và tài ấy, hồn ấy vẫn còn chảy trong huyết quản.
Chính vì thế, những nghi lễ, trò chơi gắn với nước như đua thuyền, rước nước, không đơn thuần là giải trí hay tín ngưỡng, mà còn là những cơ chế gìn giữ và trao truyền căn tính. Qua chúng, mỗi thế hệ mới lại được nhắc về cội nguồn sông nước của mình, được thực hành lại những kỹ năng, những giá trị của cha ông, được cảm tình cộng đồng qua việc cùng chèo một thuyền, cùng rước một chóe nước. Căn tính không phải là thứ nằm im trong sách vở; nó sống, nó được tái tạo mỗi mùa hội. Và đình, nơi quy tụ và tổ chức tất cả, chính là lò giữ lửa cho căn tính sông nước ấy. Trị thủy, rước nước, đua thuyền — ba mặt của cùng một mối quan hệ với nước: vừa vật lộn, vừa thờ phụng, vừa vui chơi. Cả ba đều quy về đình, làm cho ngôi đình thành trái tim của cả đời sống gắn với nước ấy.
Con thuyền lớn của cả cộng đồng.
Ngẫm lại hình ảnh mái đình cong như con thuyền úp giữa trời. Dù ta có chứng minh được hay không rằng người xưa cố ý dựng đình theo hình con thuyền, thì hình ảnh ấy vẫn đọng lại như một biểu tượng đắt giá và cảm động về ngôi đình và về cả dân tộc.
Bởi gộp tất cả lại — dáng mái như thuyền, những địa danh còn nhớ thuyền, con thuyền trên trống đồng, cả một hệ biểu tượng và nghi lễ của nước — ta thấy hiện lên một chân dung nhất quán: ngôi đình là kết đọng của một nền văn minh sông nước, lúa nước, nông nghiệp. Ba thứ ấy không phải ba nền văn minh riêng, mà là ba mặt của cùng một nền văn minh Việt. Cư dân sông nước, khi định cư, trồng lúa nước; trồng lúa nước thì phải trị thủy, dẫn nước, gắn cả đời với con nước; và cả nền nông nghiệp lúa nước ấy lại đặt trên nền tảng của việc làm chủ sông nước. Con thuyền chở người đi khai phá, cây lúa nuôi người ở lại, dòng nước vừa nuôi vừa thử thách — ba thứ quyện vào nhau. Và ngôi đình, ngôi nhà chung của cộng đồng ấy, tất yếu mang trong mình dấu ấn của cả ba: dáng thuyền của cội nguồn sông nước, nhịp mùa vụ của nền lúa nước, hệ biểu tượng và nghi lễ của cả một đời sống nông nghiệp gắn với nước và đất.
Và hình ảnh đẹp nhất, đúng nhất mà nó gợi lên, có lẽ là hình ảnh này: ngôi đình như một con thuyền lớn, trên đó cả cộng đồng cùng ngồi, cùng chèo chống, cùng nương nhau mà vượt qua bao sóng gió của lịch sử. Ẩn dụ "cùng hội cùng thuyền" ấy, ngẫm cho kỹ, thấm thía lạ thường. Trên một con thuyền giữa sóng nước, số phận của mọi người ngồi trên đó gắn chặt làm một: thuyền chìm thì tất cả cùng chìm, thuyền qua được sóng thì tất cả cùng sống. Không ai có thể chèo một mình mà thuyền đi; phải cả thuyền cùng nhịp, cùng sức, cùng hướng. Đó chính là lẽ sống của làng Việt: cá nhân gắn chặt với cộng đồng, vận mệnh mỗi người nằm trong vận mệnh chung. Có lẽ đó mới là ý nghĩa sâu nhất của cách đọc "đình là thuyền" — sâu hơn cả việc chứng minh người xưa có cố ý dựng đình theo hình con thuyền hay không. Bởi dù ý đồ ấy có thật hay không, thì sự thật mà nó chỉ tới vẫn nguyên vẹn: người Việt là một dân tộc đã bao đời cùng nhau chèo chống trên con thuyền chung, vượt qua bao thác ghềnh của lịch sử mà tới được hôm nay.
Và chính vì ý nghĩa ấy mà hình ảnh ngôi đình – con thuyền chung lại đắt giá đến vậy trong công cuộc chấn hưng văn hóa hôm nay. Giữa một thời đại mà con người dễ trở nên rời rạc, mạnh ai nấy sống, thì bài học "cùng một thuyền" của cha ông lại càng cần thiết. Trong tay người làm văn hóa, một hình ảnh vừa đẹp về thẩm mỹ, vừa sâu về ý nghĩa, vừa hữu ích về giáo dục như thế là vô giá — miễn là ta luôn trung thực phân biệt đâu là điều đã chứng minh được, đâu là điều còn là giả thuyết, đâu là điều thuộc về giá trị biểu tượng và cảm hứng.
Nói gọn: luận đề "đình mô phỏng con thuyền" nay đã có trong tay một hệ từ vựng nghề nghiệp, một phép đo kết cấu, một ngôi làng tự gọi mình là thuyền và một sân khấu mang tên động tác chèo — dù vẫn còn chờ được kiểm trên diện rộng và công bố đầy đủ. Còn căn tính sông nước mà nó chỉ tới thì không ai chối cãi được. Từ con thuyền trên trống đồng, qua những cánh đồng còn mang tên Bánh Lái, Mũi Thuyền, tới dáng mái cong và cả thế giới nước quanh đình, tất cả cùng kể một câu chuyện: câu chuyện về một dân tộc của sông nước, đã đem cả hồn sông nước của mình gửi vào ngôi nhà chung. Và biết đâu, chính dáng thuyền lặng lẽ ấy lại là điều làm cho mái đình neo sâu vào lòng người Việt đến thế, dù nhiều khi ta không ý thức được vì sao. Mỗi lần nhìn mái đình cong cong in trên nền trời quê, một điều gì đó rất sâu trong tâm hồn ta rung lên — có lẽ là ký ức tập thể về những con thuyền của tổ tiên. Thanh gỗ chạy dọc diềm mái, mà thợ gọi là "tàu", vẫn nằm đó, đúng chỗ mạn thuyền chạm nước — và con thuyền ấy, dù đứng yên trên cạn, vẫn còn giữ nguyên dáng của một con thuyền đang rẽ sóng.
